آمریکا و ایران روز یکشنبه بر سر پایان دادن به بحران سهونیم ماههای که باعث بسته شدن تنگه هرمز، آشفتگی بازار نفت و نگرانی درباره اقتصاد جهانی شده بود، به توافق رسیدند. شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان که میانجی مذاکرات بود، اعلام کرد توافق رسمی قرار است روز جمعه در سوییس امضا شود.
به نوشته شورای روابط خارجی، این توافق اولیه در قالب یادداشت تفاهم تنظیم شده و نخستین مرحله آن بازگشایی تنگه هرمز است. پس از آن، دو طرف در بازهای ۶۰ روزه درباره تحریمها و برنامه هستهای ایران مذاکره خواهند کرد.
دولت آمریکا اعلام کرده است متن توافق پس از مراسم امضا در ژنو منتشر میشود؛ و جیدی ونس، استیو ویتکاف، و جرد کوشنر در این مراسم حضور خواهند داشت. حکومت ایران و آمریکا روایتهای متفاوتی از مفاد توافق ارائه کردهاند، اما محور اصلی بازگشایی تنگه هرمز و توقف حملات نظامی عنوان شده است.
بازارهای جهانی پس از اعلام توافق واکنش مثبت نشان دادند و قیمت نفت کاهش پیدا کرد، اما کارشناسان هشدار دادهاند مذاکرات درباره مسائل باقیمانده، بهویژه برنامه هستهای ایران، همچنان دشوار خواهد بود.
اگرچه جزئیات دقیق توافق علنی نشده است، در ادامه به شش محور اصلی شامل تنگه هرمز، برنامه هستهای، نیابتیهای تهران، لغو تحریمها، و عملیا اسرائیل علیه حزبالله در لبنان اشاره میشود که از آغاز جنگ، در کانون مذاکرات قرار داشتهاند.
تنگه هرمز
تنگه هرمز پس از اعلام توافق همچنان بسته باقی ماند، اما ترامپ گفت این مسیر پس از امضای رسمی توافق «برای همیشه بدون عوارض» خواهد بود. طبق گزارشها، آمریکا به محاصره دریایی ایران پایان میدهد و ایران نیز مسیر عبور کشتیهای تجاری را باز میکند.
برخی گزارشها حاکی از آن است که ایران ممکن است بهجای عوارض مستقیم، هزینههای خدماتی دریافت کند. خبرگزاری مهر نیز نسخهای چهارده بندی از یادداشت تفاهم منتشر کرده که صحت آن تایید نشده و در آن آمده است بازگشایی تنگه مطابق «هماهنگیهای ایران» انجام میشود.
برنامه هستهای ایران
برنامه هستهای ایران یکی از اصلیترین محورهای اختلاف میان تهران و واشنگتن بوده است. تاسیسات هستهای ایران در سال ۲۰۲۵ هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفت و دولت ترامپ آن را یکی از دلایل آغاز جنگ عنوان کرده بود.
آمریکا خواهان تضمین دائمی درباره عدم دستیابی ایران به سلاح هستهای، توقف غنیسازی و انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده است، اما ایران با کنار گذاشتن غنیسازی مخالفت کرده است.
بر اساس پیشنویس توافق، دو کشور مذاکرات بیشتری درباره تعلیق غنیسازی و انتقال ذخایر هستهای انجام خواهند داد. جیدی ونس گفت ایران متعهد شده «هرگز بهدنبال توسعه یا دستیابی به سلاح هستهای نرود»، اما جمهوری اسلامی هنوز بهطور علنی چنین تعهدی نداده است.
گزارشها حاکی از آن است این توافق توقف غنیسازی و برچیدن سایتهای هستهای ایران را شامل میشود، اما اختلاف بر سر مدت محدودیتها باقی مانده است؛ آمریکا دورهای ۲۰ ساله میخواهد و ایران با بیش از ۱۰ سال موافق نیست.
تهران اعلام کرده است فقط در چارچوب «اصول بنیادین جمهوری اسلامی» مذاکره میکند و حاضر نیست اصل غنیسازی را کنار بگذارد. برخی کارشناسان هشدار دادهاند ایران میتواند با ایجاد تاسیسات کوچک و پراکنده، فعالیتهای هستهای را از دید بازرسان پنهان کند.
گروههای نیابتی و محدودیتهای نظامی
گروههای مورد حمایت جمهوری اسلامی، از جمله حزبالله لبنان و حوثیهای یمن، در تشدید درگیریهای منطقهای نقش داشتهاند. طبق پیشنویس توافق، همه طرفها باید حملات را متوقف کنند و این موضوع جبهه اسرائیل و حزبالله را نیز شامل میشود.
همچنین، ایران متعهد خواهد شد از تامین مالی گروههای شبهنظامی خودداری کند، هرچند تهران هنوز موضع رسمی درباره این بند نگرفته است. حزبالله اعلام کرده است از توافقی که جنگ را متوقف کند استقبال میکند اما تا زمان خروج کامل اسرائیل، حق «دفاع» از لبنان را برای خود محفوظ میداند.
برنامه موشکی ایران نیز از دشوارترین محورهای مذاکرات بوده است. عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، پیشتر گفته بود برنامه موشکی «هرگز قابل مذاکره نیست». با این حال، آمریکا و اسرائیل همچنان میخواهند توان موشکی ایران محدود شود.
جزئیات کمی درباره این بخش منتشر شده است، اما منابع اطلاعاتی آمریکا برآورد میکنند ایران هنوز حدود ۷۰ درصد ذخایر موشکی و پرتابگرهای متحرک را حفظ کرده است. همچنین، نگرانیهایی وجود دارد که جمهوری اسلامی در دوره آتشبس در حال بازسازی سریع زیرساختهای نظامی باشد.
ایران نیز خواهان کاهش حضور نظامی آمریکا در اطراف مرزهایش شده، اما ترامپ گفته است «نمیتواند تصور کند» چنین درخواستی را بپذیرد.
غرامت و تحریمها
ایران در مذاکرات خواستار جبران خسارتهای ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل شده است و مقامهای جمهوری اسلامی میزان خسارت مستقیم و غیرمستقیم جنگ را ۲۷۰ میلیارد دلار اعلام کردهاند.
اگرچه آمریکا تعبیر «غرامت» را رد کرده است، انتظار میرود توافق مشوقهای مالی، آزادسازی داراییهای مسدودشده و کاهش تحریمها را شامل شود.
موضوع زمانبندی آزادسازی داراییها همچنان محل اختلاف است. ایران خواهان دسترسی فوری به حدود ۲۴ میلیارد دلار دارایی مسدودشده است، اما واشنگتن تاکید میکند این داراییها تا زمان اجرای کامل و قابل راستیآزمایی توافق باید بلوکه باقی بمانند.
جیدی ونس گفته است ایران در صورت پایبندی به تعهداتش، میتواند به اقتصاد جهانی بازگردد. اقتصاد ایران در شرایطی وارد مذاکرات شده که نرخ تورم سالانه نزدیک به ۷۰ درصد گزارش شده است.
جنگ اسرائیل علیه حزبالله در لبنان
درگیریهای لبنان به یکی از عوامل پیچیدهکننده مذاکرات تبدیل شده است. جمهوری اسلامی پایان جنگ علیه حزبالله در لبنان را بخشی از توافق برای پایان جنگ با آمریکا دانسته، اما اسرائیل عملیات در لبنان را موضوعی جداگانه توصیف کرده است.
آتشبس میان اسرائیل و لبنان با میانجیگری آمریکا در ۱۶ آوریل برقرار شد، اما طرفین بارها یکدیگر را به نقض توافق متهم کردهاند و آتشبس تاکنون دو بار تمدید شده است. حتی همزمان با انتشار خبر توافق ایران و آمریکا، اسرائیل در ۱۴ ژوئن منطقهای در بیروت را هدف قرار داد که سه کشته بر جا گذاشت.
مقامهای اسرائیلی از این توافق ابراز نارضایتی کردهاند. اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، گفت نیروهای اسرائیلی از مناطق تحت کنترل در لبنان خارج نخواهند شد و در صورت اقدام تهاجمی ایران، با «تمام قدرت» پاسخ خواهند داد. ایتامار بنگویر نیز اعلام کرد توافق ترامپ برای اسرائیل الزامآور نیست و امنیت این کشور را تضمین نمیکند.
با این حال، شهباز شریف تاکید کرده است مفاد توافق شامل توقف فوری و دائمی عملیات نظامی، از جمله در لبنان، خواهد بود.
